Dobra hetmańskie

Dobra Jana Tarnowskiego

Jan Tarnowski będąc dzieckiem najczęściej przebywał w dobrach rodowych matki, które później stały się jego własnością. Dzieciństwo upłynęło mu w dworach w Rożnowie nad Dunajcem, Starymsiole pod Lwowem i Wiewiórce koło Dębicy.

W związku z tym, że nie był najstarszym synem Jana Amora Tarnowskiego czyli bezpośrednim głównym dziedzicem (miał 2 starszych braci) ojciec obawiając się, że po jego śmierci najmłodszy syn zostanie skrzywdzony przez rodzeństwo, zakupił w 1492 r. w województwie ruskim miasteczko Jaćmierz z pięcioma wsiami, a w 1496 r. Dychów z osiemnastoma wsiami i przepisał dobra jaćmiersko − dychowskie na jego imię. Były to pierwsze dobra ziemskie prawnie należące do przyszłego hetmana.

W 1514 r. zmarł bezżennie wojewoda sandomierski, Jan Amor Tarnowski, przyrodni starszy brat Jana, pan na Tarnowie i Szczebrzeszynie. Po jego śmierci przyszły hetman zajął wszystkie jego dobra. Jako jedyny brat zmarłego miał bezsprzeczne prawo do Tarnowa, który był jego ojcowizną. Natomiast Szczebrzeszyn, dziedzictwo macierzyste zmarłego, należał się wyłącznie jego siostrom i ich dzieciom, a więc Elżbiecie i jej synowi Stanisławowi Kurozwęckiemu, zakonnicy Zofii oraz synom zmarłej Katarzyny – Stanisławowi i Piotrowi Kmitom.
Tak rozstrzygnął tę sprawę król i już w listopadzie 1514 r. wysłał z Wilna mandat nakazujący zwrot dóbr szczebrzeszyńskich obu siostrom i potomstwu trzeciej. Jednakże Tarnowski nie zastosował się do tego wezwania i pojechał na sejm w 1515 r. z nadzieją, że przekona monarchę o słuszności swojego postępowania. Król i tym razem nie przychylił się do prośby Tarnowskiego i dekretem z 2 marca 1515 r. potwierdził swoją decyzję z listopada ubiegłego roku. Jesienią tegoż roku doszło do ugody w sprawie dóbr szczebrzeszyńskich. Przejął je ostatecznie Piotr Kmita. Tarnowski objął w posiadanie całą ojcowiznę.

Jan Tarnowski, przejmując w 1514-1515 r. Tarnów, uzyskał również szereg wsi wchodzących w skład dóbr tarnowskich, nazywanych później w źródłach popularnie hrabstwem tarnowskim. Dobra składały się z dwóch i pół klucza, obejmując klucz tarnowski, wierzchosławicki i połowę klucza krzyskiego. Dokument królewski z 1530 r. i rejestr poborowy z 1536 r. wymieniały w obrębie hrabstwa: zamek i miasto Tarnów, Przedmieście, Tarnowiec, Gumniska, Rzędzin, Grabówkę, Klikową, Skrzyszów, Szynwałd, Łękawicę, Łękawkę, Trzemesnę, Baryczkę, Podgrodzie, Nowodworze, Zalasowę, Porębę Radlną, Zawadę, Wierzchosławice, Gosławice, Komorów i Ostrów. Posiadał on ponadto połowę klucza krzyskiego (Krzyż, Pawęzów, Wolę Pawęzowską, Lisią Górę, Żukowice, Śmigno i Luszowice).

Hetman rozwijał nadal dobra przez osadzanie lub zakup nowych wsi. W I połowie XVI w. zasiedlono w dobrach Zawadę koło Podgrodzia (zamkowego), Baryczkę koło Szynwałdu i Wolę Pawęzowską. W początkach II połowy XVI w. Jan Tarnowski kupił Pogorzę i Wolę Pogórską z dużym lasem oraz utworzył nowe przedmieście Tarnowa, zwane Terlikówką.
W 1540 r. Tarnowski lokował nowe miasto Tarnopol, które uczynił strażnicą Podola i Rusi Czerwonej. Jarosław i Przeworsk zawdzięczają hetmanowi swój rozwój i dobrobyt oraz warowność, a poza granicami kraju posiadał dobra Raudnickie w Czechach.

Fortuna Tarnowskiego obejmowała w całości ponad 120 wsi i pięć miast położonych w województwach: sandomierskim, krakowskim i ruskim. Składały się na nią dobra dziedziczne Leliwity, w skład których wchodził Tarnów i Przeworsk z 28 wsiami oraz spadek po matce obejmujący 33 wsie, zaokrąglone i powiększone o nowe nabytki, którymi był Tarnopol z 7 wsiami, a także spadek po teściu, kanclerzu Szydłowieckim, obejmujący Opatów z 20 wsiami. Był to majątek największy w Koronie, pomijając dobra arcybiskupa gnieźnieńskiego oraz biskupów: krakowskiego i kujawskiego, a dochodziły do niego czeskie Raudnice i królewszczyzny.

Pan z Tarnowa był tak bogaty, że nie potrzebował królewszczyzn, by fundować na nich swoją fortunę, a chciwość nie odpowiadała jego naturze. Jednakże w warunkach, gdy królewszczyzny traktowane były jako „chleb dobrze zasłużonych”, nie mogło wśród ich posesorów zabraknąć hetmana. Oprócz starostwa sandomierskiego i lubaczowskiego posiadał Tarnowski starostwo stryjskie, w skład którego wchodził Stryj i Dolina z 15 wsiami oraz chmielnickie, obejmujące Chmielnik z 8 wsiami, które w 1545 r. odstąpił Janowi Mieleckiemu. Ponadto posiadał Myślenice z 11 wsiami jako uposażenie kasztelanii krakowskiej i kilkanaście mniejszych i całkiem drobnych nadań.