Jan Tarnowski – Polityk

Jan Tarnowski już z racji pochodzenia, majątku i przynależności do niezwykle wpływowego rodu Leliwitów był predystynowany do osiągnięcia najwyższych urzędów i odegrania ważnej roli politycznej w Polsce
Autor: Marek Ferenc

Jan Tarnowski, syn kasztelana krakowskiego Jana Amora i jego drugiej żony, wdowy po kasztelanie wiślickim Stanisławie Tęczyńskim, starościanki kolskiej Barbary z Rożnowa (wnuczki sławnego rycerza Zawiszy Czarnego), już z racji pochodzenia, majątku i przynależności do niezwykle wpływowego rodu Leliwitów był predystynowany do osiągnięcia najwyższych urzędów i odegrania ważnej roli politycznej w Polsce. Początkowo jednak kariera przyszłego hetmana nie przebiegała najlepiej. Ojciec zmarł, gdy Jan miał zaledwie 12 lat, a znacznie starsze przyrodnie rodzeństwo nie akceptowało, bądź nawet nienawidziło syna Barbary, będącego dla nich tylko przeszkodą w przejęciu całego, ogromnego spadku po zmarłym. Waśnie majątkowe utrudniły, a wręcz uniemożliwiły poparcie krewnych dla najmłodszego Tarnowskiego. Wychowaniem i przyszłością syna zajęła się więc matka i ona miała główny wpływ na jego późniejszą postawę życiową .

Ojciec chciał, aby Jan został księdzem, dlatego też posłał go na dwór kardynała, arcybiskupa gnieźnieńskiego i biskupa krakowskiego Fryderyka Jagiellończyka. Potem przebywał Tarnowski na dworze biskupa przemyskiego i podkanclerzego koronnego Macieja Drzewickiego. Ten ostatni, wspólnie z matką zdecydował, że Jan powinien wybrać jednak karierę świecką i aby mu w tym dopomóc, umieścił go na dworze króla Jana Olbrachta. Następnie był Tarnowski dworzaninem królów Aleksandra i Zygmunta I. Tak więc edukację polityczną przyszły hetman odebrał na dworze królewskim, który jako centrum kierowania państwem był niewątpliwie najlepszym do tego miejscem.
Mimo wieloletniej służby dworskiej i świetnego urodzenia, Jan Tarnowski długo pozostawał w cieniu ważnych wydarzeń politycznych. Powodem tego była niewątpliwie wspomniana już niechęć rodziny. Pierwszy urząd, kasztelanię wojnicką, otrzymał dopiero w trzydziestym czwartym roku życia (6 stycznia 1522). Była to nagroda za sprawne dowodzenie wyprawą na Węgry w 1521 r. z odsieczą dla obleganego przez Turków Belgradu. Od tej pory aktywność polityczna Tarnowskiego niepomiernie wzrosła i miał on pozostać w centrum wydarzeń aż do końca życia.

W początkowym okresie swojej działalności politycznej Jan Tarnowski był związany ze stronnictwem kanclerza, a potem prymasa Jana Łaskiego, które dzisiejsza historiografia nazywa niekiedy narodowym. Reprezentując bez wątpienia polską rację stanu, w dziedzinie polityki zagranicznej stronnictwo to działało zazwyczaj zgodnie bądź w porozumieniu z królową Boną. Zarówno królowa jak i Łaski byli wrogami ekspansji niemieckiej i zwolennikami twardego kursu wobec Habsburgów i Krzyżaków. Oboje chcieli wzmocnić pozycję Polski nad Bałtykiem i uczynić z niej najsilniejsze państwo na wschodzie Europy. Stanowiska ich różniły się jednak bardzo co do polityki wewnętrznej. Motywem wszystkich poczynań Bony był interes dynastii, podczas gdy Łaski kierował się pobudkami patriotycznymi. Jego stronnictwo reprezentowało interesy średniej szlachty i dążyło do szerokich reform. Działalność taka była skierowana przede wszystkim przeciw rządom oligarchii magnackiej. Toteż głównym przeciwnikiem Łaskiego była nie Bona, ale możnowładztwo, pełniące u boku Zygmunta I ogromną rolę. Współdziałanie Tarnowskiego ze stronnictwem narodowym może nieco dziwić, zważywszy, że majątek i przynależność do rodu Leliwitów dawały mu naturalne miejsce wśród magnatów. Przyczyną takiego stanu rzeczy było niewątpliwie odepchnięcie go przez wrogich krewniaków poza obóz możnowładczy. Ambitny, ale pozbawiony oparcia i znajdujący się w politycznej izolacji Tarnowski musiał więc związać się ze stronnictwem Łaskich. Tym bardziej, że było ono w opozycji do ludzi, którzy przez tak długi czas utrudniali mu, należną jego zdaniem, karierę. Poza tym obniżenie międzynarodowego prestiżu państwa i jego słabość militarna niewątpliwie nie odpowiadały Tarnowskiemu – tym samym niektóre postulaty obozu szlacheckiego musiały znaleźć jego poparcie. Pomijając niewątpliwe zdolności wojskowe, to właśnie związki ze stronnictwem prymasa Łaskiego przyczyniły się do oddania Janowi Tarnowskiemu buławy hetmańskiej i godności wojewody ruskiego (2 kwietnia 1527).

W owym czasie, gdy Tarnowski został hetmanem, głównym obiektem zainteresowania polskiej polityki zagranicznej były Węgry. Śmierć króla Ludwika Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem w 1526 r. stanowiła kres dynastycznej polityki Jagiellonów. Zygmunt I bardzo szybko zrezygnował ze starań o tron czeski, a wkrótce potem wycofał się z rywalizacji o władzę na Węgrzech. Do walki o koronę św. Stefana stanął król czeski i arcyksiążę austriacki Ferdynand Habsburg oraz węgierski kandydat narodowy Jan Zapolya. Hetman Tarnowski, tak jak zdecydowana większość opinii publicznej w Polsce, sprzyjał temu ostatniemu. Po przegranej przez Zapolyę bitwie pod Tokajem (25 września 1527) dostarczył mu znacznych posiłków wojskowych, oczywiście za cichym przyzwoleniem Zygmunta I, inspirowanych w tym wypadku przez Bonę. Mimo pomocy polskich wojsk zaciężnych po klęsce pod Szina (6 marca 1528) Zapolya musiał opuścić Węgry i uciekać do Polski. Tarnowski powitał wygnańca tuż przy granicy i zaprosił do swej rezydencji w Tarnowie. Tak więc Tarnów na ponad pół roku stał się siedzibą węgierskiego króla i centrum działań zmierzających do przywrócenia mu tronu.
Głównym stronnikiem i pomocnikiem Zapolyi w Polsce był w tym okresie niewątpliwie hetman Tarnowski. Udzielał mu nie tylko gościny i poparcia politycznego, ale także znacznej pomocy finansowej. Całe dochody z miasta Tarnowa oddał na utrzymanie króla − wygnańca i jego dworu. Gdy więc Jan Zapolya wracał na Węgry, w specjalnym liście obiecywał Tarnowskiemu dozgonną wdzięczność i pisał: nikt nie jest nam bliższy od Waszej Wielmożności. Hetman bronił interesów Zapolyi także w 1530 r. na zjeździe w Poznaniu, gdzie jako jeden z mediatorów polskich, wspólnie z dyplomatami saskimi, miał doprowadzić do zakończenia wojny domowej na Węgrzech. Mediacja zakończyła się całkowitym fiaskiem. Pewien sukces osiągnęli natomiast Habsburgowie doprowadzając na tym zjeździe do małżeństwa Zygmunta Augusta z córką Ferdynanda Elżbietą.
Po zjeździe poznańskim nastąpił znaczący przełom w postawie politycznej Jana Tarnowskiego. Był on efektem narastającego już od dawna rozdźwięku między hetmanem a królową. Mimo że łączyła ich niechęć do aspiracji politycznych szlachty, radykalnie różnili się w poglądach na system sprawowania władzy. Bona pragnęła zdecydowanego wzmocnienia pozycji monarchy, natomiast Tarnowski chciał, aby król rządził wspólnie z senatem. Poza tym silna indywidualność hetmana sprawiała, że nigdy nie był on całkowicie posłuszny królowej. Oboje łączyła wspólna polityka zagraniczna. Tarnowski popierał program prymasa Łaskiego. Wspomagając Zapolyę przeciwstawiał się podporządkowaniu Węgier Habsburgom, ale gdy Zapolya, nękany ustawicznymi niepowodzeniami, oddał się pod protekcję Turcji, sytuacja uległa zmianie. Bona i Łaski chcieli nadal utrzymywać dobre stosunki z Portą i był to jeden z priorytetów ich polityki. Hetman, prawnuk Zawiszy Czarnego, któremu od dziecka wpajano ideę walki z „półksiężycem“, współpracę z Turkami uważał za zło konieczne. Wzrost ich potęgi musiał budzić jego gwałtowny sprzeciw. Tak więc, gdy w 1531 r. zmarł cieszący się dużym szacunkiem Tarnowskiego prymas Łaski, związki hetmana ze stronnictwem narodowym znacznie osłabły. Zresztą już wcześniej zwolennicy Habsburgów w Polsce, na czele z kanclerzem Krzysztofem Szydłowieckim, usiłowali przeciągnąć Tarnowskiego na swoją stronę. Efektem tych starań był ślub Jana Tarnowskiego z najstarszą córką kanclerza Zofią (8 maja 1530). Hetmanem nie kierowały w tym wypadku motywy polityczne, a raczej finansowe i prestiżowe. Zofia wraz z dwiema młodszymi siostrami była dziedziczką całej ogromnej fortuny Szydłowieckich. Zaś związek z najznakomitszą gałęzią rodu Odrowążów w pełni odpowiadał aspiracjom Tarnowskiego. Nie można jednak zaprzeczyć, że małżeństwo to przyspieszyło przejście hetmana do stronnictwa prohabsburskiego. Także zwycięstwo obertyńskie miało pewien wpływ na zmianę orientacji politycznej Tarnowskiego.